विश्वमणि सुवेदी

० तपाईं पदमा नहुँदै पनि ‘हाइप्रोफाइल’ को मान्छे । अहिले पदमा हुनुहुन्छ । तर, ‘लोप्रोफाइल’ मा । ‘लोप्रोफाइल’ मै बस्न चाहेको कि, यस्तो हुन पुगेको मात्र हो ? – मेरो भान्सामा के–के पाक्दैछ, त्यो तपाईंलाई थाहा हुँदैन । जब पाकेर खाने बेला हुन्छ, अनि तपाईंले मात्र पाउने हो । त्यो स्वादले मेरो प्रोफाइल ‘हाई’ हुन्छ कि ‘लो’ हुन्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ । धेरै कुरा पाक्दै छ । अहिले त त्यसको सुगन्ध मात्रै आइरहेको छ ।

० गफचाहिँ अलिक बढी नै दिनुहुन्छ नि † – कतिपयले मलाई नबुझेर गफाडी भनेका छन्, कतिपयले तल झार्न र मैले मार्न लागेको ‘छलाङ्ग’ लाई बिथोल्न त्यसो भन्छन् । अहिले प्राधिकरण जन्मिएको मात्रै छ । यसलाई संस्थागत गर्न अझै बाँकी छ ।

० कति समय लाग्ला ? – मसँग अहिले नगर विकास समितिकै कर्मचारीहरु छन् । कार्यालय भनेको एउटा झोलाले चलेको छ । केशरमहलको शिक्षा मन्त्रालय सिंहदरबार सार्न शुरु भयो । त्यो ठाउ“मा हाम्रो अफिस हुन्छ । अनि, म ‘फुल स्पिड’ मा दौडिन्छु ।

० ‘स्पिड’ लिएपछि तत्काल हुने कुरा के–के हुन् ? – यहाँ नेपाल मण्डल भनेर ठूलो–ठूलो कुरा गरिन्छ । पहिचान र अनेकथरीका नाममा धर्ना र जुलुस हुन्छन् । यो कुरा कसैले पनि सोचेको छैन कि, भूकम्पको एउटा झड्काले भित्री सहरमा थुप्रै जनधनको क्षति हुन्छ । यहीँको आदिवासी भएको नाताले मलाई यो भित्री सहर र सहरमा विकास भएको सभ्यता, संस्कृति, रहनसहनको धेरै चिन्ता छ । ती कुरालाई संरक्षण गदै सबै प्रकारको मानवीय सुविधा भएको, भूकम्पीय प्रतिरोधक टहराहरु निर्माण गर्ने योजना छ । जापानीज ‘डोम हाउस’ सँग यसबारे लामो कुरा भएको छ । त्यस्तो घर एक दिनमा तीन जनाले दुईवटा बनाउन सक्छ । मैले जापानीजलाई त्यो घरको ग्यारेन्टी कति वर्षलाई हो भनेर सोधेको, उनीहरूले हाँसेर ‘एक हजार वर्ष’ भने । क्यानेडियनसँग पनि यसबारे कुरा हुँदै छ । जस्तो कि, हिमाल सिमेन्टको कारखानालाई घर बनाउने ºयाक्ट्री बनाउने र भूतखेलको तीन हजार रोपनीमा त्यस्तो घर बनाउने ।

० त्यसलाई पनि पैसा चाहिएला नि † – मानौं, त्यहाँ २० हजार परिवार बस्छन् । घरको लगानीकर्ता भेटिन्छ । त्यहाँ २० वटा रक्सी पसल नै खोल्यो भने एकै दिनमा १० हजार हुन्छ, १० दिनमा एक लाख हुन्छ । त्यहाँ बस्ने बासिन्दाले चुत्थो हिसाबमा एक महिनाको दुई लाख नै जोगायो भने १२ महिनामा २४ लाख हुन्छ । त्यो पैसाले ऊ भूमिसहितको घर आफ्नो स्वामित्वमा ल्याउन समर्थवान हुन्छ । ऊ धनी भइसकेपछि अर्को गरिवलाई पनि त्यही उपायले राख्ने र धनी बनाउने । त्यहाँ कसैले ग्यास बेच्छ, कसैले तरकारी, कसैले मासु बेच्छ । सबैले कमाउने हो † २० हजारमा तीन हजारलाई प्रत्यक्ष रोजगारी मिल्छ । हामी त्यस्तो घर चार लाखवटा बनाउने सोचाइमा छौं । त्यसो भएपछि साहुहरुले घर भाडा खाएर बस्ने प्रवृत्ति पनि हराएर जान्छ । मान्छेको अल्छिपन सकिन्छ । काम गर्नुपर्छ भन्ने कुरा आफैं विकास भएर आउँछ । अहिले त, घरको भाडा आउँछ भन्यो, खुट्टा हल्लाएर बस्यो, पैसा आएपछि क्यासिनो गयो, रक्सी खायो । पैसाको सत्यानाश † मैले प्रधानमन्त्रीलाई जाहेर गरेको छु कि, सहरी विकास प्राधिकरण ऐन ल्याउने र यस्तो प्राधिकरण देशका विभिन्न ठाउँमा बनाउने । मलाई लाग्छ, राष्ट्रपति पनि यसमा कन्भिन्स हुनुहुन्छ ।

० राष्ट्रपति कन्भिन्स हुने आधार के हो ? – सहरी विकास प्राधिकरणले दमौलीदेखि कोत्रेसम्मको भूभाग लिने । त्यहाँ ३० करोड लिटर पानी भएको ड्याम बनाउने । दाहिने साइडको लाखौं रोपनी भूभागमा एकीकृत जग्गा विकास कार्यक्रम लागू गर्ने । त्यहाँबाट उब्जनी हुन्छ । त्यहाँका बासिन्दाको पुस्तौंपुस्ता यसैबाट बाँच्छ । कमाउन गएकाहरु फर्किएर आउँदा त्यहाँ घर हुन्छ, सम्पन्नता हुन्छ । त्यहाँका बासिन्दालाई माइक लगाएर भन्ने कि, हामी माथि पहाडमा केही गर्न सक्दैनौं । किनभने, पानी तलबाट माथि चढ्दैन । खाद्यान्न पु¥याउन सकिँदैन । औषधोपचार पुग्दैन । त्यसैले तपाईंहरु तलै झर्नुस् । माथि बस्दा जातपात र छुवाछुतका कथा तल झरेपछि सकिन्छ । किनभने, ऊ तल झरेपछि काम गरेर खान्छ । सार्कीले पकाएर बेच्न राखेको फोक्सो फ्राइड खान पण्डितजीहरु लाइन लाग्छन् । यसो भएपछि जातीय पहिचानको कुरा पनि सकियो । दलित, उत्पीडित र सीमान्तकृत भन्ने नै रहेन । किनभने, माथि पहाडमा हेपिएर बसेको मान्छे तल झरेपछि साहुजी बन्छ † त्यहाँ रक्तघुलनशीलता पनि हुन्छ । यो राष्ट्रपतिज्यूको कार्यक्रम हो । लुम्बिनीकै विकासको कुरा गर्नुस् न † विकास प्राधिकरणअन्तर्गत दाउन्नेदेखि पाल्पासम्मको भूभागलाई बृहद् सिद्धार्थ सहरी विकास कार्यक्रममा गाभेर वरिपरि रिङरोड बनाउने । गरिबले १०–१२ लाखमा त्यहाँका जमिन बेच्ने गरेका छन् । तर, एउटा कम्पनी खडा गरेर वर्षको १० बिघा जमिन बेच्ने, ‘बुद्धसँग म’ भन्ने नारा दिने । त्यो जग्गा त ग्लोबल टेन्डरमा जान्छ । अनि, त्यहाँका बासिन्दा अर्बपति, खर्बपति हुन कति बेर लाग्छ ? यस्तो प्राधिकरण ओलाङचुङगोलादेखि दार्चुलासम्म बनाए हुन्छ । यसले परनिर्भरता पनि हटाउँछ ।

० अनि, नागार्जुनमा के गर्ने भन्नुभएको थियो ? – नागार्जुन डाँडोको निक्कै ठूलो भागलाई व्यवस्थित रूपमा विश्रामस्थलजस्तो बनाउने कुरा प्रधानमन्त्रीलाई मैले जाहेर गरिसकेको छु । तर, त्यसो गर्दा जीवजन्तुको प्रजननमा समस्या आउने कुरा उठिरहेको छ । यहाँ मानिसहरुकै प्रजनन क्रियालाई व्यवस्थित गर्नेदेखि जीवजन्तुसम्मको प्रजननबारे चिन्ता लिनुपर्ने भएको हुँदा त्यसलाई व्यवस्थित गर्दै जानुपरेको छ । कलंकीदेखि थानकोटसम्म सडक विस्तार गर्नुहुँदैन भनेर एकातिर संघर्ष समिति बनेको छ । अर्कातिर त्यहीँका बासिन्दाले चार–पाँच लेनको के कुरा, १० लेनको बाटो बनाउने भए पनि हामी तयार छौं, लालपुर्जा बुझाउनुपर्ने भए ल्याउँछौं भनेका छन् ।

० तपाईंले सुरक्षाकर्मी राख्दिनँ भन्नुभएछ त ? – अस्ति घर भत्काउने ठाउँमा गएँ । आफ्नो घर भत्किएको मान्छेले छिमेकीको घर नभत्किएको देखेर ‘त्यो यथास्थितिवादी’ भन्दै थिए । जसको घर भत्कियो, उसको घर पछाडि जमीन छ । लाजिम्पाटमा भत्काउँदा मैले देख“े, बाहिर टहराले सार्वजनिक सडक ओगटेको छ । भित्रचाहिँ सुँगुरको खोरजस्तो ठाउँमा मान्छे बस्ने गरेका रहेछन् । एउटा टहरा भत्काउँदा भित्र तीन रोपनी जग्गा निस्किने घर भेटिए । त्यसबाट ६ करोड रुपैयाँ आयो । त्यहाँ ६ तलाको घर बनाउन सकिन्छ । मुन्तिर एउटा अन्डरग्राउन्ड र एउटा ओभरग्राउन्ड पार्किङ राख्यो । माथि चार तला भाडामा दियो । दुई तलामा आफू बस्ने † त्यहाँ हावा लाग्छ, घाम आउँछ, प्रदूषण छिर्दैन । प्रपर्टी भ्यालुएसन पनि अहिलेको भन्दा कयौं गुना बढी हुने भयो । आफूसँग पैसा छैन भने थर्ड पार्टी म जोडिदिन्छु । उसले ६ करोड लगाउँछ । त्यो जम्मा १२ करोडको गेम हो । त्यसबाट २४ करोड त आँखा चिम्लेर आउँछ–आउँछ । लगानी गर्नेले १२ करोड लिएर जान्छ । घर धनीले अर्को १२ करोडमा इन्जोय गरेर बसे भैगो । पानीपोखरीमा पहिला अमेरिकन एम्बेसी बसेको घरको जग्गा खालि गरेर ६ तलाको टावर उठाउन सकिन्छ । अहिले त्यहाँ ‘हरिबोल कन्डिसन’ छ, कतिबेला भुइँचालो आउला र किचिएर मरिएला भन्ने डर छ । लाजिम्पाटदेखि बाँसबारीसम्म पुग्दा त्यस्ता ३०–४० वटा घर निस्कन्छन् । त्यसपछि मान्छेहरु ठमेल, दरबारमार्ग जानै पर्दैन । सबैथोक त्यहीँ हुन्छ । यसप्रकार अब काठमाडौंमा के भन्ने दिन आउँछ भने, ‘केशव स्थापितले जहाँ भत्कायो, त्यो गोल्डेन टच †’ जनताले नै भन्छन् कि, ‘हामीकहाँ किन भत्काउन आएनौं ? हामीलाई किन अन्याय ग¥यौ ?’ मलाई त घर घरमा भात खान बोलाउँछन् । भात खान नभ्याएर बोलाउनेहरुलाई क्युमा राख्नुपर्छ । अनि, ६ महिनापछि फलानो गते, फलानो बारको यति बजे म तिमीकहाँ भात खान आउँछु भन्नुपर्छ । अनि, मलाई किन सरकारी गाडी चाहियो, किन टाइँ–टाइँ, टुइँ–टुइँ गर्ने सुरक्षा चाहियो ?

० गाडी सुविधा किन नलिनुभएको ? – म बुद्धमार्गी हुँ, यसकारण भएकै कुरामा सन्तुष्ट छु । आºनै गाडीमा अफिस जान्छु । महिनाको एक सय ८० लिटर तेल लिएको छु । तर, त्यसले पुग्दैन । मेरो ड्राइभरलाई बल्ल असार महिनादेखि अफिसले तलब दिन थाल्यो ।

० काठमाडौंको मेयर हुँदा ‘जनताले जिताएको मेयर’ भन्नुमा जति दम थियो, अहिले ‘बाबुराम–हिसिलाले दिएको नियुक्ति’ भन्दा दिक्क लाग्दैन ? – यो त यस्तो गजबको पदमा मलाई ल्याइदिए कि, महानगरपालिका हात्तीको मुखमा जिरा भनेजत्तिको मात्रै हो । जस्तो कि, खानेपानीबारे सबैको साझा मत छैन । तर प्राधिकरणले एक्लैले निर्णय गर्नसक्छ । जमीन व्यवस्थापनबारे के गर्ने ? यो पनि प्राधिकरणले गर्नसक्छ । मेयर भनेको मकैको गेडाजत्तिको, यो त के–हो, के–हो ? भनेर साध्ये छैन । म त अब उपत्यकाका बासिन्दालाई ‘मकै हैन, अंगुर रोप’ भन्छु । किनभने, एक रोपनी जग्गामा अंगुर खेती गर्दा एक सय २० वर्ष पुरानो एउटा रुखले चार टन अंगुर दिन्छ । पञ्चायतले हामीलाई वृक्षारोपण गर भन्यो । त्यहाँ जंगल त बन्यो । तर, त्यो फल नदिने वृक्षको भीड मात्रै † त्यहाँ ओखर, स्याऊ रोपिदिएको भए जनता धनी हुन्थे † त्यसकारण, अब सल्लो रोप, पानीको मुहान खुल्छ भन्ने हो । ‘पहिला भएका रुख काट, अनि काजु रोप, एउटा काजुको बोटमा ३० किलो काजु भयो भने एक बोटले १५ हजार आम्दानी गर्ने भयो’ भनेर जनतालाई सिकाउनुपर्छ । हिजो राजाले जनतामाथि जंगल जोगाऔं भनेर थोपरे, रुख बढेपछि आफैं तस्करीका लागि फँडानी गरे । जनतालाई पनि अब ‘राजतन्त्र ढलेपछि फल दिने रुख रोप्न पाइन्छ’ भनेर सन्देश त दिनुप¥यो नि † ढल, खानेपानी र टेलिफोन हालेरमात्रै विकास हुँदैन । जनतालाई धनी बनाउनुपर्छ ।

० अहिले भत्काइएका बाटोमा जनताले पिच भएको, बिजुलीको पोल हटाएको कहिले देख्न पाउँछन् ? – यो काम स्पेसल प्याकेजमा गर्ने भनेपछि त्यसको लागि स्पेसल बजेट आउनुप¥यो † हाम्रोमा ठेकेदारी प्रथा नै चुत्थो छ । सबैभन्दा कम पैसाको इस्टमेट दिनेलाई बाटोको ठेक्का दिने भनिन्छ । मेरो इन्जिनियरले एक करोडको मूल्यांकन गर्छ, टेन्डर खोल्दा ४० लाखमा काम गर्छु भन्नेलाई दिनुपर्छ । त्यो ठेकेदारले ४० लाखको टेन्डर बिड गरेपछि मोबिलाइजेसन फण्डबापत चार–पाँच लाख पाउँछ । उसले बैंकको अलिकति पैसा तिर्छ, त्यसपछि क्यासिनो जान्छ । पैसा हार्छ, अनि भाग्छ । यता, काम भएन भनेर हामीचाहिँ ठेकेदार कहाँ गयो ? भन्दै खोज्न हिँड्नुपर्छ । त्यसैले यो कामका लागि बेग्लै बजेट आउनुपर्छ । चुत्थो पैसामा काम गर्नेले न क्वालिटी दिनसक्छ, उल्टै देश ध्वस्तिकरणतर्फ जाने भयो ।

० सडक विस्तारका कारण केही मान्छेको भोट बैंक बिग्रने भयो । त्यसपछि केशव स्थापितलाई यसमा झोसेर उनीहरु ‘फेस सेभिङ’ मा लागे भनेर कतिपयले भनिरहेका छन् † – बाबुरामजी हाँस्नै नजान्ने मान्छे † हेर्दा यिनी क्रुर हुन् कि भन्ने मलाई लाग्थ्यो । एकदिन सुकुम्बासीको कुरा गर्न बालुवाटार गयौं, हिसिलालाई भेट्न । मैले भनेँ कि, ‘तपाईंहरुको यो दैत्य स्वभाव भयो । युद्ध शैलीमा जनताको घर भत्काउनुहुँदैन । माइकिङ गर्नुपर्छ, पूर्वसूचना दिनुपर्छ, मुआब्जा दिनुपर्छ ।’ म डायरी हेरेर बोल्दै थिएँ, हिसिलाजी प्रभावित हुनुभएछ । अनि, उहाँले मेरो डायरी माग्नुभयो र भन्नुभयो, ‘म बाबुरामलाई समाएर ल्याउँछु †’ अर्को कोठामा मिटिङमा बसिरहेको बाबुरामलाई उहाँले समाएरै ल्याउनुभयो । बाबुरामले ‘मलाई यो के ग¥या’, मिटिङ बस्या मान्छेलाई यसरी उठाउन पाइन्छ ?’ भन्दै कराउनुभयो । हिसिलाले ‘केशवले म्याजिक गर्न लाग्यो, हामी पनि यसरी नै जानुपर्ने भयो’ भन्नुभयो । बाबुरामले ‘मसँग अहिले टाइम छैन, बेलुकी आउनु’ भन्नुभयो । अनि, म बेलुकी ६ बजे फेरि पुगेँ । भेट्नेबित्तिकै बाबुराम कड्किनुभयो, ‘भत्काएको कुरामा तपाईंहरु विरोध गर्ने । सडक विस्तार हुँदा के बिग्रन्छ ?’ मैले भने“, ‘गर्ने त यही हो, तर तरिका पु¥याएर गर्नुपर्छ । यसमा मानवीय पक्ष पनि हेर्नुपर्छ ।’ बाबुरामले ‘के गर्ने त’ भनेर सोध्नुभयो । देवेन्द्र पौडेल ‘सुनील’ पनि त्यहीँ हुनुहुन्थ्यो । मैले कागजमा लेखेर भनेँ, ‘भत्काएपछि जनतालाई धनी बनाउनुपर्छ, अनि जनताले आफैं मकहाँ भत्काउन आऊ भनेर बोलाउँछन् †’ यति भनेपछि बाबुरामले ‘लेट्स ज्वाइन माई पार्टी’ भन्नुभयोे । मैले भनेँ कि, ‘माओवादीमा चाहिँ आउँदिन“ †’ पछि म विन्ड मिलको कुरा गर्न बालुवाटार गएँ । त्यस दिन बाबुरामले ‘प्राधिकरण बन्न लाग्यो छ’ भन्नुभयो, तर प्राधिकरण बनिसकेको थियो, उहाँलाई थाहा रहेनछ । अनि, त्यसमा काम गर्ने एउटा मान्छे खोजिदेऊ भन्नुभयो । फेरि साँझ बोलाउनुभयो । म गएँ । बाबुराम त आँखामा आँशु झारेर बसिरहनुभएको थियो । भन्नुभयो, ‘देश बनाउने कुरामा कम्युनिष्ट पार्टीले पनि केही गर्न नसक्ने भए । एमाले पनि बनाउनेमा लाग्दै लागेन । कांग्रेसको कुरै भएन । त्यसैले देश बनाउने प्रक्रियामा लागौं । तपाईंजस्तै मान्छे मलाई चाहियो, नाम भन्नुस्...†’ मैले भनेँ कि, ‘मै हुँदाहुँदै मजस्तो मान्छे किन चाहियो ?’ अनि, ‘लेट्स सेक ह्याण्ड’ भन्नुभयो र कुरा डन भयो । उहाँले मलाई मन्त्रीसँग भेट्न जाऊ भन्नुभयो । तर, मन्त्रीले ‘तपाईं त आइए पास मात्रै रहेछ, त्यसैले अर्कै नाम सिफारिस भइसक्यो’ भने । प्राधिकरणमा नियुक्तिका लागि मास्टर्स गरेर कति वर्षको अनुभव, लब्धप्रतिष्ठितलगायतका विभिन्न प्रावधान पनि रहेछ । मैले भनेँ, ‘त्यो लब्धप्रतिष्ठित भन्ने बुँदामा टेकेर मलाई नियुक्ति गर्नुस् न त †’ उहाँले ‘सचिवले पनि मान्दैन’ भन्नुभयो । अनि, म सीधै बाबुरामजीकहाँ गएँ । ‘अरुलाई नियुक्ति गर्नुरहेछ, किन मलाई जिस्क्याउनुभयो ?’ भनेर सोधेँ । बाबुरामले कानुनी सल्लाह लिनुभयो । त्यसअनुसार, बिहान एउटा क्याबिनेट बसेर नियमावली खारेज गर्नुभयो । त्यो सूचना दिउँसो राजपत्रमा प्रकाशित भयो । र, साँझ फेरि क्याबिनेट बसेर ‘केशव स्थापितलाई नियुक्ति गर्ने’ निर्णय भयो ।

० माओवादीले नियुक्त गरेपछि तपाईं पनि माओवादीकै पुर्जा हुनुभएन त ? – बाबुरामले मलाई ‘माओवादी बन्नुपर्दैन’ भन्नुभएको छ ।

० काममा कत्तिको सहयोग पाउनुभएको छ ? – अरुबाट केही समस्या छैन । ताना गौतम भन्ने नेपाली कांग्रेसको ईशारामा चल्ने भनी चर्चा हुने गरेका व्यक्ति प्रधानमन्त्री कार्यालयको सचिव हुनुहुन्छ । उहाँचाहिँ समस्याका रुपमा खडा हुने गर्नुभएको छ । उहाँको केही महिनापछि अवकाश पनि हुँदै छ ।

० के गर्नुभयो उहाँले ? – उहाँ मुख्यसचिव लाइनबाट हटेका कारण दुःख दिन थाल्नुभएको भनेर साथीहरुले मलाई सुनाए । मैले ऐन संशोधनको कुरा राखेँ । केशरमहलमा अफिस राख्ने कुरामा सहयोग गर्नुभएन । सुकुम्बासीका निम्ति वैदेशिक सहयोग आउने कुरामा पनि सहयोग भएन । प्रधानमन्त्रीलाई जानकारी नदिई ‘यो तपाईंको कार्यक्षेत्रभित्र परेन, त्यसैले यसमा मैले केही बोल्नुपरेन’ भनेर मलाई फर्काउनुभयो । मैले प्रधानमन्त्रीलाई सुझाव दिएको छु, उहाँलाई उहाँका लागि ‘उपयुक्त स्थान’ मा स्थानान्तरण गरिदिऊ“ । शायद, यो काम होला र ट्युनिङ मिल्ने अर्को सचिव आउनुहोला । त्यसपछि मेरो प्वाँख पलाउँछ ।

० एमालेसँगको सम्बन्धको स्थिति के छ ? – एमालेले मलाई ढोकासम्म मात्रै न प्रवेश दिएको हो † त्यहाँबाट लात हान्न पनि नसकिने, भिœयाउन पनि नसकिने । खेलकुद प्रतिष्ठानको सम्मेलनको बेलामा मैले भनेँ, ‘बाबुरामबाट यस्तो अफर आएको छ । मैले केही गर्न नसके पनि गाडीमा तेल हाल्न त सक्छु नि †’ मैले मेची–महाकालीमा खेलकुद संगठन बनाउँछु भनेको थिएँ । तर मलाई सल्लाहकारमा राखियो । म प्रतिनिधि बनेर जित्छु भन्ने त्रासले रातारात मिटिङ बसेर सल्लाहकारले पदाधिकारीको चुनावमा भाग लिन नपाउने नियम बनाइयो । मैले नै वडाध्यक्षदेखि बोकेर ल्याएको जीवनरामले सार्वजनिक रुपमै ‘यो कुनै भविष्य भएको मान्छे होइन, न खेलकुदमा, न राजनीतिमा यसको कुनै भविष्य छैन’ भन्यो । मलाई भरतमोहनले युवा स्वरोजगार कार्यक्रममा लैजान भनेर सबै तयारी पूरा गर्नुभयो । महासचिव ईश्वर पोखरेलले उपलब्ध स्थायी समिति सदस्यको बैठक राखेर ‘केशवलाई तत्काल नपठाउने’ भनी निर्णय गराउनुभयो । त्यसपछि सरकार ढल्यो । र, माओवादी त्यसमा गयो । एमालेमा यो संस्कारहीनता बढेको छ । कसैले कसैलाई माथि जान नदिने † मसानघाटमा बसेर रोएजस्ता छन्, तिनीहरूले एमालेलाई डुबाउँछन् । हामीलाई अछुत भनेर बाहिर राख्ने, अनि घडा फुट्यो भनेर रोइराख्ने † हामी के गर्नसक्छौं ? उनीहरु रोएको हेर्ने मात्रै न हो † त्यसैले ईश्वर पोखरेल ‘महासचिव’ हो कि ‘महाचिप’ हो, मैले बुझ्न सकिनँ ।

० एमालेमा अहिले जातीय पहिचानको रडाको चलेको छ नि † – मैल भनेजस्तो प्राधिकरणको अवधारणामा जाने हो भने, त्यहाँ विकास र समृद्धिका कथा मात्रै हुन्छन् । जाति, धर्म भनेको त पर्व आएका बेला नाच्ने मात्रै हो । अरू बेला सबै विकास र प्रगतिमा लागेका हुन्छन् । अथाह मान्छेको बस्तीमा क्रिकेटमा छक्का हानेजस्तो जसले हान्यो, त्यसले जान्यो भन्ने बुझ्नुपर्छ । जो सुरिलो आवाजमा गाउँछ उही गायक हुन्छ । दमाइले ‘गीत गाउने जात त मेरो हो, त“ बाहुनले किन गीत गाइस्’ भन्न पाउँछ ? दमाइको रेस्टुरेन्टमा सबभन्दा मीठो कुरा पाइन्छ भने थकालीले कठालो समाउन पाउँछ ? आफ्नो सीप, क्षमता भएपछि ऊ त्यसका आधारमा चिनिन्छ । पहिला काठमाडौंमा हामीलाई ‘कठायत’, ‘बम’, ‘चन्द’ भन्ने थर हुन्छ भन्ने थाहै थिएन । अहिले उनीहरुसँगै हामी कौरा नाच्छौं । पहिला हेलम्बुमा ल्होछार आएपछि त्यहाँका शेर्पाहरु भागेर काठमाडौं आउँथे । किनभने, ल्होछारमा गाउँभरिका मान्छेलाई खुवाउनुपथ्र्यो । गरिब शेर्पाहरुसँग पैसा हुँदैनथ्यो । त्यसैले हेलम्बुबाट भागेर काठमाडौंको बौद्धमा आए । त्यहाँ उनीहरुले कार्पेट र गार्मेन्टको काम गरे । रेस्टुरेन्ट चलाए । धेरै पैसा कमाए । अब उनीहरुसँग अथाहा पैसा छ । त्यसैले तामझामका साथ आजकल ल्होछार मनाउँछन् । त्यसैले गरिबीको अन्त्य पहिलो काम हो । झोछेँका मानन्धर अहिले त्यहाँबाट विस्थापित भए । किनभने, ठाउँ साँघुरो भयो । १२ हजार भाडा उठाउँछन् । त्यो पैसा त्यही“ खर्च हुन्छ, सकियो । हामी त्यो ठाउँको सय घरलाई भत्काउँछौं । त्यो ३०–४० करोडको प्रपर्टी हुन्छ । त्यहाँ दमकल जानसक्छ, एम्बुलेन्स जान्छ । अगाडिको कुमारी घरसँगैको स्कुल अन्तै सार्ने, महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालयको घर पनि अन्तै सार्ने । सयवटा घर भएको ठाउँमा पाँच÷सात तलाको घर बनाउने । तल पानीको भण्डारण गर्ने र चाहिने जति सबै सुविधा उपलब्ध गराउने । मल्लकालीन शैलीमा घर बनाउने । त्यसको दुईदेखि तीन तला बेचिदिने । त्यसबाट ६ अर्ब जति आउँछ । त्यो त्यहीँका मानन्धरहरुमाझ भागशान्ति गरिदिने । मानन्धरहरुलाई त्यही“ बोलाएर उनीहरुको संस्कार जोड्ने । पहिला इनार थियो भने त्यहाँ इनार नै बनाउने । मानन्धरहरु तेल पेल्ने जात हुन् । त्यो सुविधा पनि दिने । इन्डियाको तेल किन खाने ? हाम्रै मानन्धरले पेलेको तेल खाऊ“ न । त्यसैले पुरानो संस्कृतिको गुणगान हैन, नयाँ संस्कृतिको निर्माण गरौं ।

० व्यक्तिगत जिन्दगी कसरी चल्दैछ ? – मैले कपाल उमार्ने प्रविधि भिœयाएँ । योगा चलाएँ । मसँग भएको पैसाले पुगेन । अलिअलि भएको जग्गा बेचेको भए हुन्थ्यो । तर, भाडा पनि तिर्न नसकेपछि बन्द गरिदिएँ । अनि, यत्रो जिम्मेवारी पाएपछि यतैबाट सन्तुष्टी खोज्नतिर लागेँ । शेष घले अष्ट्रेलियाको नामी नेपाली हुनुहुन्छ । उहाँले केशरमहलसँगै जोडिएको १४ रोपनी जग्गामा पाँच तारे होटल बनाउने हुनुभएको छ । पहिलाको बिडिङ कोटमा त्यो सम्भव थिएन । उहाँले अब ६–७ अर्ब लगानी गर्नुहुन्छ । मैले शेषलाई ‘गो अहेड’ भनेको छु । उहाँले किन आँट्नुभयो भने, केशव स्थापित पाँच वर्ष यो पदमा हुन्छ । यसले गर्छु भनेको काम गर्छ–गर्छ ।

० खर्च कसरी चल्दैछ ? – सुन्धारामा पसलहरु भाडामा लगाएको छु । त्यो पैसाले घर खर्च चलेको छ । अफिसको तलब सुविधाले मेरो कफी खर्च पनि चल्दैन । तीन÷चार करोड ऋण छ । महिनाको दुई–तीन लाख आउँछ । अहिले म बसेको महांकालको घर पनि बैंकमा छ । म यहाँबाट सर्न चाहेको, तर पैसा नभएर त्यत्तिकै बसेको छु ।